Practical Report กับดักของประเทศรายได้ปานกลาง (Middle Income Trap)

คำว่า “กับดักของประเทศรายได้ปานกลาง” หรือ middle income trap กลายเป็นคำศัพท์ทางสายเศรษฐศาสตร์-การพัฒนาที่เริ่มคุ้นหูมากขึ้นเรื่อยๆ ในช่วงหลายปีให้หลัง เหตุเพราะองค์กรด้านการเงินนานาชาติ 2 แห่งคือ ธนาคารโลก (World Bank) และธนาคารเพื่อการพัฒนาแห่งเอเชีย (ADB) ได้ออกมาเตือนประเทศกำลังพัฒนาหน้าใหม่ โดยเฉพาะในภูมิภาคเอเชียตะวันออก ให้ระวังสภาวะ “กับดัก” ลักษณะนี้

นักเรียนไทย

ภาพประกอบจาก Wikipedia

“กับดักของประเทศรายได้ปานกลาง” คือสภาพของประเทศกำลังพัฒนาที่เริ่มถีบตัวจากความยากจน สร้างรายได้จากการพัฒนาอุตสาหกรรมและการส่งออก จนทำให้ประชาชนในประเทศมีความกินดีอยู่ดีในระดับหนึ่ง แต่กลับไม่สามารถพัฒนาตัวเองไปสู่ประเทศพัฒนาแล้วที่มีฐานะร่ำรวย (high income countries) ได้ เหตุเพราะไม่สามารถสร้างนวัตกรรม เทคโนโลยี เพิ่มประสิทธิผลในการผลิต เพิ่มมูลค่าของสินค้าได้

ในขณะเดียวกันประเทศเหล่านี้ก็ต้องเผชิญกับแรงกดดันจากด้านล่าง เพราะประเทศกำลังพัฒนาหน้าใหม่ๆ ล้วนเกิดขึ้นและเป็นคู่แข่งในตลาดโลก แถมยังมีค่าแรงที่ถูกกว่า ซึ่งจะมาแย่งฐานการผลิตเพื่อส่งออกของกลุ่มประเทศที่ “ติดกับดัก” เหล่านี้นั่นเอง

อาร์โด แฮนสัน (Ardo Hansson) นักเศรษฐศาสตร์ของธนาคารโลกเคยให้ความเห็นไว้ว่า ประเทศยากจนที่พัฒนามาเป็นรายได้ปานกลางมีจำนวนมาก แต่ประเทศที่พัฒนาจากระดับรายได้ปานกลางมาเป็นประเทศร่ำรวย กลับมีไม่เยอะนัก เนื่องจากติดกับดักนี้ ตัวอย่างกลุ่มประเทศที่ติดกับดักนี้มาก่อนได้แก่ กลุ่มประเทศละตินอเมริกา และตะวันออกกลาง ส่วนในเอเชีย ตัวอย่างที่ชัดเจนคือฟิลิปปินส์ (อ้างอิง)

ประเทศในเอเชียที่สามารถผงาดตัวจากประเทศรายได้ปานกลาง ขึ้นมาเป็นประเทศฐานะร่ำรวย หลุดพ้นจากกับดักได้สำเร็จ ได้แก่ ญี่ปุ่น สิงคโปร์ ไต้หวัน เกาหลีใต้ และฮ่องกง ที่ใช้ยุทธศาสตร์อิงอยู่บนอุตสาหกรรมที่มีเทคโนโลยีชั้นสูงมาเกี่ยวข้อง

ส่วนประเทศกำลังพัฒนาหน้าใหม่ของเอเชีย ที่เริ่มถีบตัวจากฐานะยากจนได้ แต่ยังมีฐานะปานกลางและยังไม่สามารถก้าวขึ้นสู่ทำเนียบประเทศร่ำรวย ได้แก่ จีน ไทย มาเลเซีย อินโดนีเซีย เป็นต้น ซึ่งถ้าเวลาผ่านไปอีกระยะหนึ่ง แล้วประเทศเหล่านี้ยังไม่สามารถปรับฐานะของตัวเองได้ แถมยังเจอประเทศหน้าใหม่อย่างเวียดนาม กัมพูชา ลาว ที่เร่งตัวเองขึ้นมาเป็นคู่แข่ง ก็จะถือว่า “ติดกับดัก” ตามนิยาม middle income trap นั่นเอง