พันศักดิ์ วิญญรัตน์ เล่าให้ทีมงาน SIU ฟังว่านิทรรศการ “ผี” ของศูนย์สร้างสรรค์งานออกแบบ (TCDC) ได้รับความสนใจอย่างล้นหลาม และถือว่าเป็นงานนิทรรศการที่ประสบความสำเร็จที่สุดของ TCDC ในแง่จำนวนผู้เข้าชม
พันศักดิ์ให้เหตุผลไว้สั้นๆ ว่า “เพราะคนไทยชอบผี”
แต่ SIU คิดว่าเจ้าพ่อแห่ง “การสร้างมูลค่า” อย่างพันศักดิ์น่าจะมีประเด็นที่ลึกซึ้้งแหลมคมกว่าความบันเทิงหรือความกลัว การจะได้คำตอบนี้ย่อมไม่มีทางอื่นนอกจากตามไปดู “ผี” ของ TCDC ว่ามีหน้าตาเป็นอย่างไร
นิทรรศการ “ผี” หรือชื่อเต็ม “Spirits: Creativities from beyond” เป็นนิทรรศการเวียนของศูนย์สร้างสรรค์งานออกแบบ จัดระหว่างวันที่ 20 สิงหาคม – 21 พฤศจิกายน 2553 ที่ด้านหน้าของศูนย์ TCDC ห้างสรรพสินค้าเอ็มโพเรียม
ธีมหลักของ “ผี” อยู่ที่การเล่นกับ “ความกลัว” ในใจของผู้คนเป็นอย่างแรก และค่อยๆ นำเสนอว่า “ความกลัว” จะกลายเป็นวัฒนธรรม ประเพณี วิถีชีวิตได้อย่างไร ซึ่งสุดท้ายกลายเป็น “เศรษฐกิจเชิงความตาย” ที่มีมูลค่าเงินหมุนเวียนสูงมาก
จุดเด่นของนิทรรศการนี้อยู่ที่การรวบรวม “เรื่องผีๆ” จากทั่วทุกมุมโลกมาจัดแสดงไว้ เพื่อนำเสนอว่าแต่ละประเทศหรือท้องถิ่นมีความเชื่อเรื่องชีวิตหลังความตายอย่างไร และมีกระบวนการจัดการที่เหมือน-ต่างกันแค่ไหน เช่น ผีตาโขนของจังหวัดเลย หน้ากากผีของญี่ปุ่น เทศกาลฮาโลวีนของชาวตะวันตก เทศกาลแห่งความตายของชาวเม็กซิโก การบูชาบรรพบุรุษของคนจีน
TCDC ยังนำผู้ชมเรียนรู้วิธีการ “หากินกับผี” ในแบบต่างๆ เช่น การสร้างศาลพระภูมิรูปแบบฉีกแนว การขายดอกไม้เพื่อเคารพศพ ธุรกิจตัดเย็บเครื่องแต่งกายที่เกี่ยวข้องกับงานศพ การทำกงเต๊ก หรือแม้กระทั่ง วิดีโอเกมทามาก๊อตจิที่อิงจากความเชื่อเรื่องวิญญาณของชาวญี่ปุ่น
ธุรกิจเหล่านี้มีมูลค่ามหาศาลในแต่ละปี เฉพาะแค่เทศกาลงานศพเพียงลำพังก็มีมูลค่าถึง 35,000 ล้านบาท
หรือการทำนายโชคชะตา มีการรวมตัวเลขว่ามูลค่า 2,500 บาทต่อปี
ไฮไลท์ของงานนิทรรศการนี้อยู่ที่ “ผีตัวจริง” ที่คนไทยคุ้นเคย ไม่ว่าจะเป็นกระสือ กระหัง เปรต ผีในตุ่มน้ำ หรือแม้แต่ผีรุ่นใหม่ๆ อย่างผีช่องแอร์ จากภาพยนตร์เรื่อง Ju-On
ในงานยังจัดทำสื่อมัลติมีเดียเป็นการ์ตูนแอนิเมชัน ที่แสดงให้เห็นวิถีชีวิตของคนไทยกับผีอีกด้วย
มาถึงศูนย์สร้างสรรค์งานออกแบบแล้ว จะไม่พูดถึงงานเชิงสร้างสรรค์ (creative work) ก็คงไม่ได้ ทางนิทรรศการจึงรวบรวม “เนื้อหาเกี่ยวกับผี” ที่กลายเป็นอุตสาหกรรมทั้งในประเทศและต่างประเทศมาไว้ให้ดูด้วย เช่น การ์ตูนผีที่พัฒนาจากการ์ตูนเล่มละบาท กลายมาเป็นการ์ตูนยุคใหม่ที่เป็นสินค้าประกอบภาพยนตร์ผีที่ฉายอยู่ในขณะนั้น
ซ้าย: การ์ตูนผีในยุคแรกเริ่ม ขวา: การ์ตูนผีประกอบภาพยนตร์เรื่อง “นางไม้”
ในงานยังยกผลงานจริงของการ์ตูนผีชื่อดัง “ผีน้อยคีทาโร่” มาให้แฟนการ์ตูนชาวไทยได้สัมผัสด้วย
ผลงานสร้างสรรค์ที่เกี่ยวข้องกับ “ผี” ที่โดดเด่นที่สุดของไทย ย่อมเป็นภาพยนตร์สยองขวัญ อันได้แก่เรื่องเล่าเกี่ยวกับ “แม่นาคพระโขนง” ทุกภาค ไปจนถึงผลงานใหม่ๆ เช่น บุปผาราตรี ชัตเตอร์ คนเห็นผี ที่หลายเรื่องประสบความสำเร็จถึงขนาดฮอลลีวู้ดซื้อสิทธิ์ไปสร้างหนังรีเมค
งานนิทรรศการ “ผี” ของ TCDC เป็นตัวอย่างที่ดีของการ “กระตุกต่อมคิด” ให้ผู้ประกอบการชาวไทยได้เห็นว่าแม้แต่เรื่องจิตวิญญาณที่ฟังดูจับต้องได้ยาก ยังมีมูลค่าทางเศรษฐกิจ ก่อให้เกิดรายได้มหาศาล ขอเพียงแค่ว่ามีความสร้างสรรค์เท่านั้น